28-10-2008 - Onbekend
In de nacht van 10 mei 1940, tijdens het Wehrmachtoffensief, reist Adolf Hitler per trein westwaarts. Hans Münstermann fluistert hem in Land zonder Sarah een toekomstdroom in die speelt in het hedendaagse Nederland. Er is een premier die op Pim Fortuyn lijkt. Er wordt een tv-persoonlijkheid vermoord, Ang genaamd, die aan Theo van Gogh doet denken. Maar deze schijnbaar eenvoudige gegevens zijn slechts flarden van een raadsel. Wat heeft Hitler gedroomd? Na zijn ontwaken doet de Führer telefonisch verslag van zijn onrustige nacht aan zijn geliefde, Eva.
Hans Münstermann maakt het de lezer in dit boek niet gemakkelijk. Ook in zijn eerdere romans – waaronder het met de AKO-prijs bekroonde De bekoring – is 10 mei 1940 een essentiële datum. Op die dag trouwde de Duitse vader van zijn hoofdpersoon en alter ego Andreas Klein met zijn Nederlandse moeder. In al die romans is er sprake van een door elkaar lopend heden en verleden, altijd is de vlucht uit de tijd een thema en nooit wordt het doel van de vlucht of de strekking van de droom helemaal uit de doeken gedaan.
Land zonder Sarah, het verslag van Hitlers droom, is de eerste roman van Münstermann die niet autobiografisch is en waarin Andreas Klein geen rol speelt. Toch duikt even diens naam op. Tijdens het onderzoek naar Angs spoorloze moordenaar stelt een buurman van de dode talkshow-presentator zich namelijk voor als Klein. Deze Klein legt de toestand waarin Nederland verkeert als volgt uit: ‘We hebben nu een homo als premier en die zegt: we zijn allemaal broeders en zusters. … Ach wat. Je ziet hoe het allemaal aan je voorbij trekt, zonder zin of plan. We kunnen nergens verhaal halen. Het wordt geschiedenis, een rapport over smurrie, van Geert Mak. Ik vraag me wel eens af of het mij allemaal niks meer kan schelen. Ik ben opgevoed met idealen, een wereldbeeld met plaats voor het geloof, maar het is allemaal weggespoeld. Ik wil geloven, zoals de moordenaar, die heeft tenminste het geloof in zijn daad. Wij hebben niks.’
Hitler die van Geert Mak droomt? In een droom kan alles. Münstermann houdt ervan bestaande en fictieve namen door elkaar te gebruiken. Zoals in Certificaat van echtheid (2003) Andreas Klein commentaar levert op Mient Jan Faber, Ronald Reagan, Van Agt en Aad de Mos, zo figureert in Land zonder Sarah behalve Geert Mak ook Geert Wilders.
Hitler zelf treedt in zijn droom op als de 21ste-eeuwse Nederlandse journalist Wolf, omstreden wegens zijn documentaire ‘Mein Kampf Update’. Hij heeft onlangs zijn echtgenote Eva en dochtertje Lotte verlaten voor een vrouw die Sarah Presser heet. Op de ochtend van de moord is hij afgereisd naar China. Pas bij terugkomst uit dat land wordt hij op de hoogte gesteld van de gewelddaad tegen zijn buurtgenoot Ang. Zoals alle buren wordt Wolf verhoord door rechercheur Goldensohn, tegenover wie hij zijn hart uitstort over zijn huwelijk met Eva, zijn obsessie voor Sarah en háár fascinatie voor Napoleon en diens beroemde slachtoffer Louis Antoine Henri de Bourbon, de graaf van Enghien.
In Hitlers verwarrende droom lopen diverse tijdvakken door elkaar. Hoe komt hij bijvoorbeeld aan de naam Goldensohn? Is dat niet dezelfde die tijdens de Neurenberger processen als psychiater interviews met de gedaagden maakte? Verontrustend aan Leon Goldensohns gesprekken, gebundeld onder de titel The Nuremberg Interviews: Conversations with the Defendants and Witnesses, is dat de nazi’s die hij ondervroeg doorsnee mensen bleken te zijn met een normaal gezinsleven.
En hiermee zijn we op vertrouwd Münstermann-terrein: in zijn romans werpen WO II en de naweeën ervan voortdurend hun schaduwen op het heden, waarin nog altijd gewone mensen met normale gezinslevens in de ban raken van levensgevaarlijke machtsfantasieën. Niet zelden is het bij Münstermann trouwens uitgerekend het ‘normale gezinsleven’ zelf dat zijn personages tot waanzin drijft.
Dat geldt in dit boek niet alleen voor de van racisme beschuldigde documentairemaker Wolf, maar evenzeer voor zijn echtgenote Eva en zijn maîtresse Sarah. Alle drie zijn zij mogelijke moordenaars van de (ongetwijfeld naar filmmaker Ang Lee genoemde) talkshow-presentator, voor wie geen taboe heilig was.
Land zonder Sarah is een macaber doolhof van verwijzingen. Daar moet je van houden en je moet er iets voor weten, wil je niet hopeloos verdwalen Wie bij de naam Presser (Sarahs achternaam) bijvoorbeeld niet onmiddellijk denkt aan Jacques Presser, diens levenswerk Ondergang over de uitroeiing van de Nederlandse joden, zijn Napoleonbiografie en novelle over Westerbork De nacht der Girondijnen, mist de bewegwijzering in deze op associaties drijvende roman.
Maar ook zonder richtingborden valt er aan de nieuwe Münstermann veel te genieten en te huiveren. Het genot zit hem behalve in allerlei historische parallellen vooral in het sobere, maar trefzekere taalgebruik; de huiver wordt opgeroepen door de visie van de dromende Hitler op onze tijd, gekenmerkt door rassenwaan, xenofobie en godsdiensthysterie. ‘Stel dat de hele wereld buiten Nederland Geert Wilders ging verheerlijken als enige almachtige God!’, peinst Wolf. Het is het visioen van een hallucinerende gek, maar als we Münstermann moeten geloven dan worden wij door zulke gekken omringd. Sterker: die gekken zijn wijzelf.
Copyright NRC Handelsblad BV