22-1-2010 - Anneriek de Jong
Alleen in een spagaat kan een Russin aan Duitsland wennen
Het leven barst van de misverstanden als je in een vreemd land bent komen wonen. Anja, de heldin uit de roman Aardappelsalade per post, is van Rusland naar Duitsland verhuisd. Zelfs jaren na haar emigratie zorgen de culturele verschillen nog voor onbegrip.
Zo gaat Anja eens met een Duitse vriendin shoppen. Terwijl de vriendin de rij in de modezaak best opwindend vindt, rent Anja gillend weg. Ze bederft het uitje. Anja kan Lara niet duidelijk maken wat een rij voor haar betekent. Maar wel de lezer: in Rusland moest ze uren in staan, voor één brood. De volwassenen duwden haar weg en zij vocht met handen en voeten terug. Had ze eindelijk de toonbank bereikt, dan was het brood op.
Lena Gorelik (1981) kent zulke dingen uit eigen ervaring. Zíj komt uit Sint-Petersburg. Op haar elfde emigreerde ze naar Duitsland, met haar ouders, haar oma en haar broer. Ze hadden genoeg van de rijen. Van de lage lonen, de corruptie, de economische chaos. En van het Russische antisemitisme: het gezin is joods.
Gorelik is niet de enige die zo’n reis van Oost naar West aan het papier toevertrouwt. Bekendere auteurs gingen haar voor. Julia Franck en Herta Müller bijvoorbeeld, uit de DDR en uit Roemenië. Of Maxim Biller uit Praag en Wladimir Kaminer uit Moskou. Waar Franck en Müller de vervreemding bij aankomst in de Bondsrepubliek ernstig, ja zelfs zwaarmoedig beschrijven, daar bezien Kaminer, Biller en Gorelik de zaken van de humoristische kant. Hun werk is lichtvoetig, anekdotisch en altijd charmant. Lena Gorelik voegt daar nog een vleugje romantiek aan toe.
Vertelster Anja, eenmaal volwassen, moet tussen twee mannen kiezen. Tussen haar kalme Duitse vriend Jan en haar gepassioneerde Russische ex-minnaar Ilja. Het gependel tussen die kerels vormt het verwarrende heden, van waaruit Anja op het al even enerverende verleden terugblikt.
Dat dubbele liefdesverhaal verbindt bijna vijftig losse vertellingen met elkaar en, eerlijk is eerlijk, het is niet het sterkste deel van het boek. Interessanter zijn de hoofdstukken over vroeger, over Rusland en over de tijd in het kamp.
Daar, in zo’n opvangcentrum, bivakkeert Anja een jaar. Met haar familie deelt ze één kamer en de ruzies zijn niet van de lucht. Door het gebrek aan inzicht in de nieuwe maatschappij zijn de Russische immigranten ook een gemakkelijke prooi voor Duitse oplichters. Hoe kwetsbaar die mix van overijverige aanpassingswil en schaamte over de eigen onwetendheid mensen maakt, schetst Gorelik plastisch. De ouderen laten zich knollen voor citroenen verkopen, de jongeren proberen zich te handhaven op hun nieuwe school. Wat niet meevalt als je nog naar Russische armoede ruikt. Het enorme verschil in welvaart imponeert de lezer.
Aardappelsalade per post is Goreliks debuutroman. Het boek verscheen in 2004 en er volgde in rap tempo meer van de jonge journalist en columnist. De muffige Nederlandse titel (Duits: Meine weissen Nächte) verwijst naar de opdringerige gewoonte van Anja’s moeder om eten naar haar allang zelfstandige dochter te sturen. Zelfgemaakt eten natuurlijk – een recept voor Russische aardappelsalade is aan de roman toegevoegd.
‘Russische moeders zijn een klasse apart en joods-Russisch moeders zijn nog veel erger’, noteert Gorelik snibbig. Elke dag belt Anja’s moeder om te vertellen dat zij de vervulling van haar leven is. Elke dag verwijt ze Anja dat die haar verwaarloost. Tegenover de Russische hartstocht staat de Duitse nuchterheid: en dat is in dit boek het in allerlei varianten beproefde thema. Het zijn clichés, misschien. Maar ze wérken, door Goreliks levendige manier van vertellen.
Goreliks liefdesverhaal verbindt bijna vijftig losse vertellingen
Copyright NRC Handelsblad BV