26-2-2010 - Kasper Jansen
Traag sterven in een vol Parijs
Afrekening met verzinsels over Chopin (1810-1849)
biografie
Chopins Parijs was ‘een Panthéon der levenden’. Niet alleen als componist, ook als causeur maakte de 200 jaar geleden geboren Chopin er furore. Maar hij mocht hij maar kort van zijn roem genieten.
Het Parijs waar Frédéric Chopin vanaf 1831 woonde en in 1849 aan tuberculose overleed, was een totaal andere stad dan wij nu kennen. Baron Haussmann zou pas na 1853 grote delen van het oude Parijs afbreken voor de aanleg van de grote boulevards.
Dat ooit zo benauwde Parijs is het decor voor bijna het halve leven van de Poolse pianist en componist Chopin. Historicus Adam Zamoyski, van Poolse afkomst, laat in zijn biografie Chopin echter figureren in een Parijs met de grandeur van de tweede helft van de 19de eeuw. Vóór de vernieuwing van Haussmann was het overbevolkte Parijs in feite nog deels middeleeuws, opgesloten binnen de stadsmuren uit de late 18de eeuw.
Zelfs die ruimere ommuring knelde alweer in de eerste helft van de 19de eeuw. Het inwoneraantal steeg naar een miljoen. Chopin vond Parijs ‘een mierenhoop’. In Verdi’s La traviata zingt Violetta: ‘Deze dichtbevolkte woestijn, die Parijs heet.’ Er was rijkdom, maar ook bittere armoede.
Operacomponist Rossini, op zijn 39ste met pensioen dankzij zijn enorme successen, vrat zich vol in Parijs. Een van de armoedzaaiers was de op luxe gestelde Richard Wagner, die in 1839 berooid in Parijs aankwam en er drie jaar woonde. Bij de Opéra kreeg hij niets voor elkaar. Berlioz, even vernieuwend als Wagner, trof het nauwelijks beter.
Parijs bruiste van kosmopolitisme en trok vreemdelingen en kunstenaars. Heinrich Heine beschreef zijn woonplaats als het ‘Panthéon der levenden’. Die levenden waren ‘de scheppers van nieuwe kunst, een nieuw geloof, een nieuw leven’.
Net als de Hongaarse pianist en componist Franz Liszt was Frédéric Chopin een van hen. Na een neergeslagen opstand tegen de Russen, weigerde hij nog te wonen in dat vroeger al vaak gekleineerde vaderland van hem. Polen zou hij nooit meer zien. In Parijs had Chopin succes met zijn fluisterzachte pianospel, zijn opzienbarend ongewone muziek. Al die polonaises, mazurka’s, walsen en nocturnes waren in de Romantiek een soort op zichzelf en hadden niets meer te maken met het Weense classicisme van Mozart en Beethoven.
Op bezoek in Berlijn en Wenen was de jonge Chopin nog erg beschroomd geweest. Maar in Parijs raakte hij bevriend met tal van collega’s, zoals Liszt en Berlioz. Mede dankzij de Rothschilds maakte hij als een 22-jarige elegante, gevierde pianist en onderhoudende causeur furore in de aristocratische salons. Al waren zijn openbare optredens schaars en werkte hij vooral als componist en pianoleraar.
Tering
Met zijn schriele, breekbare uiterlijk leek Chopin in Parijs ook gedoemd om jong te sterven aan geslachtsziekten en de tering. Parijs was een lichtzinnige stad, de vrije liefde was er nog veel brozer dan het leven. En Chopin leed aan al die kwalen. In het stookseizoen was de Parijse lucht verstikkend, tuberculose heerste overal. Het arme bloemenmeisje Mimi in La bohème stierf eraan in Montparnasse, op de volkse linker Seine-oever. Maar ook op de chique rive droite maakte de tbc vele slachtoffers, zoals de mondaine Marie Duplessis (1824-1847), vereeuwigd door haar ex-minnaar Alexandre Dumas fils in La dame aux camélias en door Verdi in La traviata. Twee jaar na Marie Duplessis overleed Chopin. Met zijn 39 jaar werd hij toch nog ouder dan Mozart en Schubert. Componist Bellini, met wie Chopin bevriend was, werd slechts 33. Chopin werd vaak betiteld als een genie, maar produceerde helaas vrijwel uitsluitend voor solopiano. Hij schreef geen echte pianoconcerten, maar twee begeleide pianosoli die voor ‘pianoconcerten’ doorgaan. De Poolse nationalist Chopin, de belichaming van de Poolse muziek, componeerde ondanks veel aandrang van anderen evenmin Poolse nationale opera’s, al kon hij wel degelijk Poolse liederen schrijven.
Het leven van de ziekelijke Chopin doofde langzaam uit. In sommige late jaren (1844, 1847, 1848) schreef hij slechts één stuk, twee composities gingen nog verloren. Maar hij wordt niettemin geadoreerd als weinig anderen. Voor mij is het echter al bijna een halve eeuw geleden dat ik als puber enige tijd dweepte met de sprankelende Chopin.
Biograaf Zamoyski, gelauwerd auteur van 1812 en De ondergang van Napoleon, is historicus, geen musicoloog. Het Parijs van Mimi en La traviata komen bij hem niet ter sprake, al ligt dat nog zo voor de hand. Chopin had tien jaar een soort lat-relatie met de eigenzinnige en onafhankelijk denkende schrijfster George Sand. Ze rookte in het openbaar en had tal van relaties in literaire kringen, allerlei andere minnaars en een enkele vrouw. Net als bij Duplessis en Dumas werd de kleurrijke relatie Chopin-Sand tot een multimedia-onderwerp: boeken, een opera, films.
Begrafenis
Zamoyski spreekt wel telkens over Chopins revolutionaire vernieuwingen in het pianospel en het componeren, maar hij weet die niet uit te leggen. In de muziekhistorie is hij niet echt thuis. Hij zegt dat Chopins begrafenis de schitterendste was die een musicus ooit kreeg. Maar 22 jaar eerder werd Beethoven in Wenen begraven met massaler eerbetoon. Zelfs de schoolkinderen kregen vrij.
Voor het overige is de zeer leesbare biografie onderhoudend en rijk aan treffende detaillering. Zamoyski rekent nuchter af met verzinsels en romantiseringen over Chopin. Hij gelooft niet in het verhaal dat het kind Chopin in tranen uitbarstte als iemand slecht piano speelde. ‘Evenmin moet geloof gehecht worden aan het na de dood van de componist verzonnen verhaal dat hij op een avond uit zijn ledikantje kroop, zich optrok aan de pianokruk om al improviserend polonaises te spelen tot stomme verbazing van de andere huisgenoten, die wakker werden van zijn spel.’
Copyright NRC Handelsblad BV