20-1-2012 - Stine jensen
Verhalen van de boze heks
Hoe onbevooroordeeld is Jodi Kantors portret van het huwelijk van de Obama’s?
Eigenlijk is de titel van het boek niet juist. Het had Michelle en Barack moeten heten. Want dit boek gaat over háár. Het beeld dat eruit opdoemt, is dat van Michelle als de felle echtgenote die tegen wil en dank heeft ingestemd met het leven aan de zijde van de president. Michelle en Barack aarzelden lang over de beslissing van Barack Obama om zich verkiesbaar te stellen. Michelle’s grootste zorg betrof het leven dat zij haar kinderen zou aandoen: zouden die nog wel een vrije jeugd hebben? Een presidentieel paar leeft immers onder een glazen stolp. De pers jaagt voortdurend op je intieme kapitaal, informatie over je privéleven, want dat is verhandelbaar en het verkoopt bladen, boeken en kranten. Het is ironisch dat het boek van The New York Times-journalist Jodi Kantor, Barack en Michelle, die jacht als onderwerp heeft, maar daar zelf ook zeker een voorbeeld van is.
Kantors focus ligt bij pogingen van de Obama’s uit alle macht iets van een privéleven te behouden. Anders dan de Clintons, die altijd mensen over de vloer hadden in het Witte Huis, beschermen de Obama’s zich tegen de buitenwereld. Obama heeft de regel dat hij slechts twee keer per week niet met zijn gezin eet, ‘anders zwaait er wat’ bij Michelle. Maar van een privéleven is geen sprake. Als first lady word je doorlopend kritisch in de gaten gehouden. Als je je te openlijk bemoeit met de politiek, ben je een bemoeial die haar positie misbruikt (het volk heeft immers je man gekozen, niet jou). Maar als je je beperkt tot dure kleding en een nieuwe inrichting van het Witte Huis, ben je al gauw een traditionele vrouw die zich alleen om eigen luxe bekommert.
Michelle Obama kwam aan het begin van de termijn dus in een lastig imagoparket. Ze besteedde erg veel geld aan kleding en visagie: elk kledingstuk dat ze droeg werd prompt symbolisch en politiek geduid – een zwart/wit jurk staat voor het overbruggen van racisme, gympen van 515 dollar geven geen pas als je voedselbank bezoekt. Zelden bemoeide ze zich met politiek, maar ze kwam wel steevast op voor haar man als ze meende dat die onheus werd behandeld.
Als er één woord is dat vaak valt om Michelle Obama te typeren, dan is het wel: fel. Michelle geldt als een pietje precies die wil dat haar personeel perfect werk levert. Er mogen geen fouten gemaakt worden, en als iets haar niet bevalt, krijg je het te horen en vlieg je eruit. In een reactie op Kantors boek bij CBS liet Michelle Obama weten dat ze er moe van wordt om een ‘angry black woman’ te worden genoemd. Ze hoopt dat de mensen haar eindelijk eens gaan beoordelen op ‘wie ze werkelijk is’. Elke mediatrainer zal erop wijzen dat deze ontkenning onverstandig is. Denk aan ‘I’m not a crook’ van Nixon, iedereen koppelde vanaf dat moment het woord ‘crook’ voorgoed aan hem. Zo ook hier: ‘Ik ben geen zwarte boze vrouw!’ aldus Michelle met een boos gezicht.
Dat is jammer, want ze bevestigt hiermee het beeld dat naar voren komt uit het boek: een boze vrouw die niet meer onder een glazen stolp wil leven. Maar het is met name zo jammer omdat Michelle Obama’s kritiek op Kantors boek terecht is. Kantor voedt breeduit de stereotypering van de boze zwarte vrouw. Het is bovendien alsof de dynamiek van het huwelijk van de Obama’s geheel bij Michelle ligt – en dat zegt toch vooral iets over Kantors visie op dat huwelijk, niet over de Obama’s zelf. Het is het gevolg van haar keuze om vooral over Michelle te schrijven.
Je vraagt je af hoe Kantor al deze informatie bij elkaar heeft gescharreld. Door het lange dankwoord realiseer je je: zo’n boek kan je schrijven omdat mensen graag roddelen. Personeel, vrienden, kennissen: ze klappen maar wat graag uit de school. Of daarmee het ware intieme kapitaal van de Obama’s is blootgelegd, weten we allerminst. Op grond van een aantal spaarzame passages in het boek zou ik me ook kunnen voorstellen dat er ook best een ander, veel frisser en vrolijker beeld van het huwelijk van de Obama’s benadrukt had kunnen worden, en een relatie waarin hij óók een rol speelt. Beiden zijn bijvoorbeeld zeer competitief van aard. Ze willen altijd van elkaar winnen met tennis en Obama traint als een gek op de bowlingbaan om zijn gemiddelde omhoog te krijgen. Het is een gepassioneerd stel dat elkaar via wedstrijdjes opdrijft tot grootse prestaties.
Kantors boek is schadelijk voor het imago van de Obama’s. We lezen over twee mensen die er niet zoveel zin in lijken te hebben om voortdurend bekeken te worden en allerminst lijken te genieten van macht en invloed. Sterker nog, de Obama’s willen het liefst hun oude leventje terug. De ‘felle’ first lady heeft er een dagtaak aan om haar intieme kapitaal af te schermen van het publiek. Wat een zeurpietjes, denk je aan het einde van de effectieve roddelrit; die mensen willen daar niet zitten! Waarom ze dan ja zeiden? Michelle deed het omdat het een plicht was om aan zwarte mensen te laten zien dat je het zo ver kunt schoppen.
Barack en Michelle lijkt op het eerste gezicht een vriendelijk boek dat compassie betuigt met de ‘moeilijke’ positie van een zwarte presidentsvrouwe, maar het is eerder vilein dan intiem. Het hele boek is in de verleden tijd geschreven, alsof Kantor daarmee aangeeft: das war einmal, een tweede termijn zit er wat mij betreft niet voor ze in. Je kan maar één conclusie trekken na lezing van dit boek. Politiek is meer iets voor singles en gescheiden vijftigplussers, want die hebben geen last van zeurende partners. Aan deze schadelijke en stereotype beeldvorming draagt Jodi Kantor nu haar steentje bij. En Barack en Michelle is zo vaardig en smeuïg geschreven dat we er bijna met open ogen intuinen en er zelfs politieke conclusies aan verbinden. Zo machtig is intiem kapitaal.
Copyright NRC Handelsblad BV