18-12-2010 - Michiel Leezenberg
Van harem naar Hongarije en v.v.
De Ottomaanse veroveraar sultan Süleyman (1494-1566) bracht een Gouden Eeuw teweeg
biografie
De Ottomaanse sultan Süleyman leverde veldslag na veldslag en liet twee zonen doden. Toch moet hij een tolerant heerser zijn geweest.
Het Ottomaanse Rijk is een integraal bestanddeel van de Europese geschiedenis, maar vaak wordt dit rijk voorgesteld als het absolute tegendeel van alles wat ‘echt’ Europees is. Die tegenstelling is een voorbeeld van Koude Oorlogsdenken. In soortgelijke visies gold tot voor kort het communistische Oostblok en geldt vandaag de islam als de grote vijand van de Europese beschaving. Henk Boom probeert dit vijandbeeld te nuanceren in De grote Turk. Centraal daarin staat de Ottomaanse sultan Süleyman de Prachtlievende (1494-1566), die ruim veertig jaar heerste en in macht en praal kon wedijveren met de grootste vorsten van Europa.
Op zijn 26ste werd Süleyman tot sultan gekroond. Binnen een jaar veroverde hij Belgrado, en andere steden zouden volgen. Onder zijn heerschappij bereikte het Ottomaanse Rijk zijn grootste omvang. Zijn vader Selim had eerder Egypte veroverd; hijzelf voegde daar grote delen van de Balkan, Irak en Jemen aan toe.
Maar ook een succesvol veroveraar als Süleyman kende tegenslagen. Ondanks verwoede pogingen lukte het hem niet om Wenen en Hongarije onder permanent Ottomaans gezag te plaatsen. Met de Habsburgers streed Süleyman zijn leven lang om het bezit van Hongarije; maar ook aan de oostgrens vonden machtswisselingen plaats. Meermaals verwisselde een stad als Bagdad van heerser.
In 1553 liet Süleyman zijn eigen zoon Mustafa executeren, op verdenking van coupplannen. Ook de rivaliteit tussen twee andere zonen, Selim en Beyazid, eindigde met de wurging van de laatste. Süleyman overleed op 72-jarige leeftijd, tijdens zijn dertiende veldtocht. Zijn dood werd nog enkele weken geheimgehouden. Vijf jaar na zijn dood leed de Ottomaanse vloot bij Lepanto een zware nederlaag. Gewoonlijk wordt deze zeeslag gezien als het begin van de Ottomaanse neergang, maar dat is ten onrechte. In de jaren daarop consolideerde het rijk zich en zou het diepgaande veranderingen doormaken.
Dit verhaal van veroveringen en veld- en zeeslagen betreft slechts de buitenkant van Süleymans leven en van het rijk dat hij bestuurde. Boom vertelt ook over hofleven en cultuur van deze tijd, en met goede redenen. In politiek en artistiek opzicht is Süleymans lange heerschappij omschreven als de Gouden Eeuw van de Ottomaanse geschiedenis. Zo stond zijn hofarchitect Sinan in Europa te boek als belangrijk architect. In Europese geschriften wordt Süleyman daarom aangeduid als ‘de Prachtlievende’, maar Turkstalige bronnen noemen hem kanuni, ‘de wetgever’, wegens het strenge maar rechtvaardige bewind dat hij vestigde.
Ook besteedt Boom aandacht aan Süleymans privéleven. Evenals andere sultans bezat hij een omvangrijke harem, maar vanaf 1534 was hij in een monogaam huwelijk verbonden met zijn slavin Roxelana. Over haar invloed op Süleymans politiek zijn de historici het niet eens. Volgens de paleisroddels had ze de sultan met zwarte magie in haar macht gebracht. Boom citeert een paar gedichten en andere liefdesbetuigingen die de sultan en zijn vrouw uitwisselden. In een brief schreef zij hem dat zij en haar kinderen dagelijks zijn afwezigheid beweenden; ‘Mijn lief, neem een gouden beker / en drink van de wijn / in de rozentuin’, dichtte hij terug.
De grote Turk is veel meer dan alleen een biografie. Speels en terloops biedt Boom ook allerlei inzichten in de Ottomaanse geschiedenis en cultuur, en in de veranderende Europese waarderingen daarvan. Luther beschreef de Turken als een straf van God die door de katholieken over Europa was uitgeroepen. Erasmus noemde Süleyman een barbaar van duistere afkomst, en de Turken een plaag, vergelijkbaar met de sprinkhanen en kikkers die het bijbelse Egypte hadden geteisterd. Als je dat leest, ga je haast geloven dat het Koude Oorlogsdenken een bijna onvermijdelijk element van de Europese geschiedenis is.
Maar anderen waren beduidend positiever. Machiavelli had de Ottomanen al geprezen om hun efficiënte bestuur, en latere historici roemden Süleyman om zijn tolerantie van islamitische sekten en niet-islamitische minderheden. Deze tolerantie stond in schril contrast met de felle religieuze oorlogen die het christelijke West-Europa van de 16de en 17de eeuw teisterden. Zo hadden Hongaarse protestanten het onder de Ottomaanse heersers gemakkelijker dan onder de katholieke Habsburgers. Pas in de 19de eeuw week in de nationalistische Hongaarse geschiedschrijving het beeld van tolerante Ottomanen voor dat van de wrede Turk. Ook een roman als Géza Gárdonyi’s Ster van Eger (1898), nu nog verplichte kost voor Hongaarse schoolkinderen, droeg bij aan een mythologie van Ottomaanse bloeddorstigheid.
Minder succesvol, want te bondig, is Booms poging om in een laatste hoofdstuk de tolerante historische realiteiten van Ottomaans bestuur over het door Süleyman veroverde Bosnië te contrasteren met de latere Servisch-nationalistische mythevorming over Turkse wreedheid. De gruwelen van de Balkanoorlog van de jaren negentig en de manier waarop ze door nationalistische mythen werden gerechtvaardigd, verdienen een uitgebreidere discussie. Maar wat het boek aan coherentie mist, wint het aan kleur en contrast. Boom gaat niet te werk als een wetenschapper, maar als een onderzoeksjournalist. Hij reist naar de belangrijkste plaatsen uit Süleymans leven – Istanbul, Rhodos, Bosnië en Hongarije – en interviewt historici over hun recentste inzichten. Dat maakt zijn boek levendig, en soms ronduit spannend.
Copyright NRC Handelsblad BV