Het roze van Tiepolo

Hekkensluiter van een ijdele tijd
Roberto Calasso jubelt over het roze en de raadsels in het 18de-eeuwse werk van Tiepolo

Tiepolo kwam nooit verbeelding tekort en beschilderde met zwier paleiselijke plafonds en kleine doeken. Calasso bekijkt het werk vanuit verrassend perspectief, aldus Bram de Klerck.

‘Van alle grote kunstenaars is Tiepolo de laatste die wist te zwijgen’, schrijft Roberto Calasso in zijn boek over de 18de-eeuwse schilder. Deze nogal lapidaire bewering vat Calasso’s beeld van de Venetiaanse kunstenaar goed samen. Die heeft in de halve eeuw die zijn carrière omspande, immers stug doorgewerkt aan een groot en schitterend oeuvre van fresco’s en altaarretabels, ezelstukken en tekeningen. Maar zich daarover uitlaten deed hij nooit – tenminste niet zo dat latere generaties er, bijvoorbeeld uit correspondenties of door tijdgenoten vastgelegde conversaties, veel wijzer van worden.
Zo’n kunstenaar leent zich bij uitstek voor de benadering van leven en werk die Calasso beproeft. Hem interesseren vooral de rafelranden en ogenschijnlijk duistere kanten van Tiepolo’s genie. Die contrasteren scherp en raadselachtig met de jubelend lichte wereld, de elegante figuren en de knisperende stoffen, die zijn schilderijen op het eerste gezicht bieden.
De Italiaanse uitgever en auteur Roberto Calasso staat bekend om zijn erudiete romans en essays. In boeken als De bruiloft van Cadmus en Harmonia en Ka kiest hij een bestaande literaire of historische grondstof – zoals in die twee boeken antieke mythen en Indiase godenlegenden – die hij vervolgens op geheel eigen wijze navertelt en verder uitwerkt. Maar hoe overtuigend is hij als kunsthistoricus?
Giovanni Battista Tiepolo (1696-1770) is beroemd om grote schilderingen met zowel religieuze als mythologische thema’s die hij aanbracht op wanden en plafonds van kerken en stadspaleizen, buitenhuizen en vorstelijke residenties. Tot in het Zuid-Duitse Würzburg waar hij werkte voor de prins-bisschop, en Madrid waar het koninklijk hof hem opdrachten verleende, reikte zijn faam. Met een verbluffende zwier, een schijnbaar moeiteloze scheppingskracht die in Italië sprezzatura wordt genoemd, maakte hij werken die na zijn dood merkwaardig genoeg al snel in vergetelheid raakten.
Al in zijn laatste levensjaren, tijdens zijn verblijf in Madrid ging de koninklijke voorkeur steeds meer uit naar de degelijke classicist Anton Raphael Mengs. En ook de negentiende eeuw zag meer in academisme en impressionisme. De herwaardering voor Tiepolo is iets van de twintigste eeuw en zelfs toen waren er auteurs die de schilder verguisden.
Hiernamaals
Tiepolo’s voornaamste recente criticus is Roberto Longhi (1890-1970). Diens fascinerende en voor een wetenschapper uitgesproken partijdige artikel ‘Dialogo fra il Caravaggio e il Tiepolo’, beschrijft een ontmoeting in het hiernamaals tussen de zeventiende-eeuwse schilder Caravaggio (1571-1610) en diens ruim honderd jaar jongere collega.
Het belangrijkste twistpunt is de mate van natuurgetrouwheid in de geschilderde weergave van de werkelijkheid. Met deze ‘waarheidsdrang’ was Longhi’s held Caravaggio rijkelijk bedeeld, terwijl die bij Tiepolo ver weg lijkt. Longhi sluit daarmee aan bij critici die in Tiepolo de hekkensluiter zien van een ijdel, onoprecht tijdperk. Calasso ziet het anders. Meer dan als een helder schijnende rode lantaarn van de achttiende eeuw, presenteert hij hem als wegbereider van de moderne kunst, een eigenzinnige kunstenaar die er een doordachte, maar cryptische privé-iconografie op na hield.
Veel aandacht besteedt Het roze van Tiepolo (de term is van Marcel Proust) dan ook juist niet aan die frivole kleur, maar des te meer aan twee reeksen van in totaal 33 prenten in zwart-wit. Met de raadselachtige voorstellingen van de etsen hebben kunsthistorici nooit veel raad geweten. Tiepolo’s zoon en assistent Giandomenico gaf ze later de titels Capricci (‘grillen’) en Scherzi di fantasia. Op grond daarvan worden ze vaak beschouwd als aan de fantasie ontsproten werkjes die de kunstenaar vooral maakte voor zijn eigen vermaak. Maar gelachen wordt er niet in deze prenten. Naast beeldschone jongelingen, treden er knoestige oudjes in oosters gewaad in op, en uilen en slangen, schedels en stukgelezen folianten.
Al die figuren lijken verwikkeld in ernstige, misschien wel occulte, rituelen waarin dood en verderf nooit ver weg lijken te zijn. In een geleerd betoog oppert Calasso interpretaties waarin ketterij, magie en zelfs godendwang (theürgie) een rol spelen. Zo roepen de baardige oosterlingen – die ook in Tiepolo’s geschilderde werk veel blijken voor te komen – associaties op met Egypte, India en hekserij. En ook de vele slangen, kronkelend op de grond of opgehangen aan staken, doen niet alleen denken aan de oudtestamentische verhalen van Mozes en Esther, maar ook aan de legendes uit Egypte en het oude Rome.
Eruditie
Uit Tiepolo’s oeuvre blijkt dat hij goed op de hoogte moet zijn geweest van de godenwereld en de betekenis van symbolen, maar het is de vraag of deze duidingen niet eerder Calasso’s eruditie weerspiegelen dan de kennis zoals die voorhanden was in het achttiende-eeuwse schildersatelier. In elk geval zou Tiepolo de eerste en tegelijk de laatste zijn geweest die deze thematiek in beeld bracht.
Het boek eindigt met een bespreking van een groep kleine doeken uit de laatste fase van Tiepolo’s carrière. De afmetingen van ongeveer een halve meter hoog staan in minuscule verhouding tot de vele vierkante meters die Tiepolo in zijn grote projecten had beschilderd. Alleen al daardoor komen ze persoonlijker over, en daarom wil de auteur in de keuze van onderwerpen en de uitwerking daarvan graag een hoogst particuliere inbreng van de schilder zelf zien.
Een ‘Rust op de vlucht naar Egypte’ bijvoorbeeld, toont ondanks het kleine formaat toch een monumentaal berglandschap. Nietig en onopvallend zit de heilige familie met een ezeltje onder een boom. Calasso schrijft: ‘in een beladen stilte, tijdloos, onaangetast, bereikt Tiepolo ten slotte een definitief evenwicht van het sentiment, zoals bij Schubert een enkele keer voorkomt’.
Naast een verrassende invalshoek, onverwachte observaties en prikkelende interpretaties, is het ook Roberto Calasso’s associatieve, vaak treffende maar soms aan het mystieke grenzende retoriek die de prenten en schilderijbetekenis verleent.

Copyright NRC Handelsblad BV