Misterios de Lisboa (3 DVD)

‘Ruiz beperkt zich niet tot een conventioneel kostuumdrama, maar pakt zijn vaste thema op: hij speelt een geraffineerd spel met noties van maskerade en identiteit. Hij verpakt raadsels in mysteries, zonder dat hij daarbij de toeschouwer kwijtraakt. Dat is virtuoos.’

Peter de Bruijn, NRC Handelsblad


Mistérios de Lisboa is een rijk gedetailleerde en meeslepende kostuumvertelling, een wervelwind van avonturen die de kijker naar Portugal, Frankrijk, Italië en zelfs tot in Brazilië voert. In het betoverende epos over de ‘haute bourgeoisie’ en aristocratie in het Lissabon van de negentiende eeuw. Cirkelen een bastaardzoon, een gravin, een zigeuner en een huurmoordenaar om elkaar heen. In het oog van de storm – niemand is wie hij voorwendt te zijn – staat de jonge, zoekende Pedro da Silva. Alle personages zijn op de één of andere manier verbonden aan het lot van Pedro da Silva en allen zijn op zoek naar zijn ware identiteit.

Onbeheersbare driften en ambities leiden tot moord, oorlog, romantiek en spirituele malaise in dit ‘dagboek van het Lijden’ zoals regisseur Raúl Ruiz zijn magnum opus betitelt. De weelderig in beeld gebrachte, gelaagde vertelling van zes uur is gebaseerd op de gelijknamige roman van de Portugese schrijver Camilo Castelo Branco.

Deze box bevat de integrale 6 uur durende versie van Misterios de Lisboa.

 

Ondertiteling:	Nederlands
Genre:	Televisie
Acteur(s):	Ricardo Pereira, José Afonso Pimentel, Adriano Luz, João Arrais, Maria João Bastos, Clotilde Hesme
Taal:	Pt Fr
Regisseur:	Raoul Ruiz
Subgenre:	Drama
Leeftijdsclassificatie:	Alle leeftijden
Duur in min.:	360
Soort:	DVD

Print dit artikel

Eerst komt de liefde, dan de ramp

Raúl Ruiz betovert met een groots historisch epos over de Portugese aristocratie

Peter de Bruijn

artikel | Woensdag 18-05-2011


De Chileens-Franse filmmaker Raúl Ruiz lapt de wet aan zijn laars die Hitchcock ooit formuleerde, dat de lengte van een speelfilm nooit de spankracht van de menselijke blaas mag overstijgen. Mistérios de Lisboa is een vierenhalf uur durende film, om eindeloos in rond te dwalen, waarvan geen minuut overbodig is. Ruiz beperkt zich niet tot een conventioneel kostuumdrama, maar pakt zijn vaste thema op: hij speelt een geraffineerd spel met noties van maskerade en identiteit. Hij verpakt raadsels in mysteries, zonder dat hij daarbij de toeschouwer kwijtraakt. Dat is virtuoos. In Frankrijk was de film een onverwachte hit met 100.000 bezoekers; opmerkelijk veel voor een film met zo'n lengte, die ook nog eens grotendeels Portugees gesproken is.

Mistérios de Lisboa laat zich beter vergelijken met de eindeloze melodieën van Wagner of een adagio van Bruckner dan met de meeste andere films (de regisseur had, zegt hij, vooral de muziek van Sibelius in zijn hoofd). Ruiz schetst in zijn kostuumdrama, dat zich afspeelt in het milieu van de 19de-eeuwse Portugese elite, een wereld die herkenbaar lijkt te zijn, maar dat steeds net niet is. Hij speelt zo ook met de verwachtingen die de kijker, die al heel wat kostuumdrama heeft gezien, kan hebben van het genre. Niet door die verwachtingen steeds te frustreren - de strategie van heel wat auteurscinema - maar door die te bevredigen op een andere manier dan kan worden verwacht.

De film is gebaseerd op de (bijna) gelijknamige vuistdikke roman Os Mistérios de Lisboa (1854) van de schrijver Camilo Castelo Branco, een epos over het leven en lijden van de Portugese aristocratie vol onmogelijke liefdes, onechte kinderen en fortuin dat wordt gemaakt door energieke jongemannen, en vaak ook wordt verspeeld. De film is een bewerking van een miniserie die Ruiz voor cultuurzender Arte maakte en die zelfs nog iets langer duurt: zes afleveringen van 52 minuten. Toevallig zendt Arte de serie juist morgen en overmorgen in zijn geheel uit, waarschijnlijk nagesynchroniseerd in het Duits. Dat is bij een filmmaker die zo bewust en precies met geluid werkt als Ruiz een regelrechte verminking.

De klank van zijn films is minstens zo belangrijk voor Ruiz als het beeld. Hij filmt graag in Portugal (met zijn vaste Frans-Portugese producent Paulo Branco), omdat de klanken van de Portugese taal hem zo lief zijn. Dat vooral muzikale gebruik van de taal maakt de betekenis van Mistérios de Lisboa vluchtig, ongrijpbaar, vloeibaar. Ruiz wil met zijn film ontsnappen aan 'het dictaat van het eeuwige hier en nu', de tegenwoordige tijd waarin de meeste films gevangen zitten, waar Ruiz zich altijd tegen heeft verzet.

De film begint met een motto dat meteen vragen oproept: Dit is geen werk van fictie. Ik ben er de vader noch de peetvader van. Dit is een dagboek van mijn lijden.'' Raadselachtig, want wie is de 'ik' die hier aan het woord is? De regisseur? Maar hoe kan een verfilming van een roman geen fictie zijn en hoe kan een verhaal dat zich twee eeuwen geleden afspeelt dienen als zijn dagboek?

Misschien is de jonge João de ik-verteller. De film begint met zijn verhaal in voice-over (een vast stijlmiddel van Ruiz, onderdeel van zijn 'muziek') en eindigt ermee; tussendoor komen vele andere sprekers aan bod. João leeft in een katholiek weeshuis, hij kent zijn ouders niet, hij heeft zelfs geen achternaam. De jongen lijdt aan een vorm van autisme, waardoor hij een portret van zichzelf niet herkent. Gevraagd naar wat hij ziet op het schilderij, zegt hij: 'Een paard'. De film blijft enige tijd in zijn hoofd, terwijl hij piekert en fantaseert over zijn oorsprong en scènes uit zijn mogelijke verleden naspeelt in zijn poppentheater. Het perspectief verschuift als zijn moeder opduikt en zij verhaalt van de tragische liefdesgeschiedenis waaruit João is voortgekomen. Zo verschuift het vertelperspectief keer op keer. De vertelling is sterker dan de verteller.

João is toch niet de centrale figuur in de film. Dat is Padre Dinis (Adriano Luz), de priester die zich over João heeft ontfermd. Net als de jongen is hij een 'bastaard' die opgroeide zonder zijn ouders te kennen. Dat is een terugkerende preoccupatie in de films van Ruiz. In zijn eerdere film Comédie de L'Innocence (2001) vraagt een kind in alle ernst aan zijn moeder: Mama, was je erbij toen ik geboren werd? Ruiz is geïntrigeerd door de vraag of hij in zijn films zelfs de band tussen mensen die het meest onomstotelijk lijkt vast te staan - de biologische afstamming - kan omtoveren tot een raadsel. Maar waar hij naar toe werkt is geen effect van 'vervreemding'. Dat is te hard, agressief. Zijn vertelwijze is in Mysterios de Lisboa juist zeer omzichtig. Hij neemt de elementen van de klassieke 19de-eeuwse roman, maar hij maakt er een symbolistisch mysteriespel van - vol schaduwen.

Net als vele andere personages heeft Padre Dinis talrijke transformaties en naamsveranderingen ondergaan tijdens zijn avontuurlijke levensloop. Maar hij is de enige die een kamer heeft ingericht in het weeshuis dat hij bestiert, waar hij de de relieken van zijn vroegere gedaantes heeft tentoongesteld: het uniform dat hij droeg als soldaat, de hoed die hij op had toen hij nog een 'man van de wereld' was, en de vodden uit zijn bestaan als landloper. Dit is mijn tempel voor de oprechtheid, zegt de priester, als João op een avond zijn kamer is binnengedrongen. Met dat vermogen om zich met zijn maskerades te verstaan, zich er niet in te verliezen, staat hij zowel in als boven de handeling van Mistérios de Lisboa. Hij is de enige verteller die zijn verhaal beheerst; bij de anderen is dat andersom.

De camera staat zelden stil, maar beweegt in adagiotempo door de scènes, die zich grotendeels binnenskamers afspelen. Waar het beeld constant verschuift, is er ook geen bevoorrecht perspectief meer - geen ideale of unieke invalshoek van waaruit de scène moet worden bekeken. Dat vergroot opnieuw de suggestie van vloeibaarheid. En Mistérios de Lisboa bevat naast al die suggesties van muziek in beeld, geluid en taal ook gewoon veel echte muziek; hele mooie, van Jorge Arriagada; simpele orkestrale filmmuziek, subtiel en niet opdringerig, die de dromerige atmosfeer versterkt.

Ruiz' meest succesvolle film is zijn Proustverfilming Le Temps retrouvé. Mistérios de Lisbao is duidelijk aan die eerdere film verwant, maar hier is alles kaler en minder opgesmukt. Lissabon was in de negentiende eeuw eerder een barre uithoek dan het centrum van de wereld, zoals het Parijs van Proust. De camerabewegingen zijn vaak complex, soms door de muren heen, maar de enscenering is uiterst simpel. Door al meteen het lijden te benadrukken aan het begin van de film, heeft Ruiz niets te veel gezegd. Geleden wordt er - vaak in hulpeloze passiviteit. De fameuze Portugese melancholie is ruimschoots aanwezig.

De kijker zoekt naar de patronen die zich hardnekkig lijken aan te dienen en hem toch steeds ontglippen. Op hevige liefdes volgen steeds grote rampen (sterfte in het kraambed, moordaanslag, ongeneeslijke ziekte). Maar niet op een logische, samenhangende, verklaarbare manier. De liefde en de rampspoed zijn de twee grote krachten in de film, maar ze hebben niets met elkaar gemeen. Ze bestaan naast elkaar, zijn ieder voor zich absolute heersers in hun eigen domein, botsen heftig, maar blijven volkomen blind voor elkaars bestaan.

Ruiz verpakt raadsels in mysteries, maar houdt de kijker vast De wereldberoemde Portugese weemoedis ruim aanwezig Veelfilmende veteraan Raúl Ruiz Het had weinig gescheeld of Mistérios de Lisboa was het testament geworden van Raúl Ruiz. Tijdens de draaiperiode moest de regisseur een zware operatie ondergaan wegens leverkanker. Maar hij doorstond de ingreep goed en heeft inmiddels alweer plannen voor nieuwe films. Ruiz (Puerto Montt, Chili, 1941) is een snelle werker, die naar eigen zeggen zo'n 120 films voor de bioscoop en televisie heeft voltooid. Hij begon zijn loopbaan in het theater en schreef tussen 1956 en 1962 in razend tempo honderd toneelstukken. Zijn eerste speelfilm ,Tres Tristes Tigres, was goed voor het Gouden Luipaard van het filmfestival van Locarno in 1968, twee jaar nadat de gelijknamige klassieke roman van de Cubaanse schrijver Guillermo Cabrera Infante was verschenen. Na de militaire coup tegen president Allende in Chili in 1973 zag hij zich gedwongen zijn land te ontvluchten. Ruiz streek neer in Parijs, maar maakte films in vele landen - veelvuldig in Portugal, wat onder meer te verklaren is uit zijn langjarige samenwerking met de Portugees-Franse producent Paulo Branco. Ruiz is een goede bekende van het Internationaal Filmfestival Rotterdam, dat hem door de jaren heen trouw is blijven volgen. In 2004 wijdde het festival een retrospectief aan zijn werk onder de titel 'Raúl Ruiz: The Eternal Wanderer'. De regisseur maakte zelfs een film in Nederland: Het dak van de walvis (1982) met Willeke van Ammelrooy. In twee boekjes (1996 en 2005) deed Ruiz kond van zijn Poétique du cinéma. Hij hekelt de klassieke verhaalstructuur, waarbij de held een reeks obstakels moet overwinnen om aan het einde te zegevieren. Ruiz noemt dit de 'centrale conflicttheorie'. Hij verwerpt ook het onderscheid tussen narratieve en experimentele cinema en pleit voor filmkunst als een barokke vermenigvuldiging van gezichtspunten.

Info: Mistérios de Lisboa Regie: Raúl Ruiz. Met: Adriano Luz, Maria João Bastos, Ricardo Pereira.

Op dit artikel rust auteursrecht van NRC Handelsblad BV, respectievelijk van de oorspronkelijke auteur.